Faza: 16.7%

Aktualna faza
07:08:19 CET
Nazwa fazy: Dąży do pierwszej kwadry
Pozycja: 0.65022
Do pełni: 10.33 dnia
Do nowiu: 25.1 dnia
Zaćmienia Słońca i Księżyca Obserwowany ruch Księżyca Fazy Księżyca


Zaćmienia Księżyca i Słońca


Księżyc w swej comiesięcznej wędrówce wokół Ziemi, gdy znajdzie się na kierunku Słońce - Ziemia przesłania Słońce (w okresie nowiu) bądź zagłębia się w cień Ziemi (w czasie pełni). Nie każdemu obiegowi Księżyca towarzyszą jednak zaćmienia, gdyż orbita naszego naturalnego satelity jest nachylona do płaszczyzny ekliptyki (drogi Słońca na tle gwiazd) pod kątem o rząd większym od widomych tarcz Słońca i Księżyca i kilkakrotnie większym od cienia Ziemi w odległości Księżyca. Jeśli spotkanie (konjunkcja) Księżyca ze Słońcem lub cieniem Ziemi następuje dostatecznie blisko węzłów orbity Księżyca (punktów przebicia płaszczyzny ekliptyki przez orbitę) to niezawodnie mamy zjawisko zaćmienia. Teoria astronomiczna ma tą istotną przewagę nad wedyjską, że pozwala m.in. na dość precyzyjne przewidywanie występowania zaćmień już od czasów starożytności i hen w odległą przyszłość. Tak np., bliższa analiza geometrii zaćmień prowadzi do wniosku, że w ciągu roku musi wystąpić przynajmniej dwa zaćmienia (wtedy oba są słoneczne), a może ich być nawet siedem (4 słoneczne i 3 księżycowe lub 5 słonecznych i 2 księżycowe). Średnio na jedno stulecie przypada około 237 zaćmień Słońca i 154 zaćmienia Księżyca (w tym 71 całkowitych).

Zaćmienia Słońca — zwłaszcza centralne, przy których dysk słoneczny zostaje całkowicie przesłonięty przez Księżyc (zaćmienie całkowite) lub tarcza Księżyca znajdzie się całym obwodem wewnątrz dysku słonecznego (zaćmienie obrączkowe) — należą do najbardziej widowiskowych zjawisk przyrody. Podczas całkowitego zaćmienia w pełni dnia dość nagle na kilka minut (do 7m31s) zapada prawdziwy zmrok, a przy tym zwierzęta reagują niespokojem, ptactwo udaje się na spoczynek, a na niebie pojawiają się planety i najjaśniejsze gwiazdy. Niestety, są to jednak nadzwyczaj rzadkie zjawiska. W określonym miejscu tylko raz na kilkaset lat występuje całkowite zaćmienie Słońca. Dzieje się tak ponieważ cień rzucany przez Księżyc przy powierzchni Ziemi osiąga średnicę co najwyżej kilkuset kilometrów (ściślej: do 270) i chociaż plama taka wędruje tysiące kilometrów (z szybkością pół kilometra na sekundę generalnie ku wschodowi) to zakreślony pas (całkowitego zaćmienia) stanowi zwykle znacznie mniej niż jeden procent powierzchni Ziemi. Dla obserwatorów poza tym pasem zaćmienie — jeśli w ogóle ma miejsce — jawi się tylko częściowym. Ciekawe, że nawet gdy faza zaćmienia częściowego jest względnie duża (sięgająca 98 % przesłoniętej średnicy Słońca, Stephenson i Clark 1978), przy bezchmurnej pogodzie nieprzygotowany obserwator może wcale nie zauważyć zjawiska, gdyż ubytek w jasności otoczenia nie jest alarmująco duży. Z drugiej strony, w pewnych sytuacjach (sprzyjające zachmurzenie lub mgła) zaćmienia nawet o bardzo małej fazie łatwo dają się obserwować.

W odróżnieniu od zaćmień Słońca zaćmienia Księżyca są widoczne na całej półkuli Ziemi, której biegunem jest punkt podksiężycowy (Księżyc jest w zenicie nad tym punktem). Mimo, że pod względem widowiskowości ustępują wyraźnie słonecznym, zaćmienia te są także zjawiskami o wyjątkowym uroku. Oto jeszcze na krótko przed zaćmieniem na niebie obficie okraszonym blaskiem pełni Księżyca widoczne pozostają jedynie najjaśniejsze gwiazdy. W miarę pogrążania się globu księżycowego w cieniu rzucanym przez Ziemię coraz więcej gwiazd pojawia się na niebie. Wreszcie, w czasie pełnej fazy, która może trwać dobrze ponad godzinę (1h40m), niebo znów zapełnia miriady gwiazd. Naturalnie nie wszystkie zaćmienia są całkowitymi. Częściej bywa, że Księżyc tylko muśnie stożek cienia Ziemi i pomknie dalej w swej wędrówce wokół Ziemi. Mówimy wtedy o częściowym zaćmieniu.

Współczesne i historyczne obserwacje zaćmień Słońca i Księżyca, a zwłaszcza zaćmień całkowitych, stanowią unikalne źródło wiedzy o samym Słońcu (np. Sofia i in. 1980), ruchu Księżyca (np. Zawilski 1989) i rotacji Ziemi (np. Borkowski 1988, Pang i in. 1988, Stephenson i Said 1989). Dla historyków stanowią one bezcenną, niekiedy jedyną, informację o datach przeszłych zdarzeń (np. Pang 1987, de Jong i van Soldt 1989). Szczegółową i wyczerpującą dyskusję znaczenia historycznych zapisków obserwacji zaćmień przedstawił Zawilski (1989) w serii artykułów zamieszczonych w Uranii dlatego tutaj nie będziemy tego aspektu rozszerzać.

Istnieje jeszcze trzeci typ zaćmień, nazywanych półcieniowymi, kiedy tarczę Księżyca pokrywa częściowo (rzadziej całkowicie, Meeus 1980) tylko półcień Ziemi. Ten rodzaj zaćmień powszechnie umyka uwadze przygodnych obserwatorów, gdyż osłabienie blasku Księżyca jest w czasie tego zjawiska rzeczywiście niewielkie. Niemniej, również takie zaćmienie może być dość łatwo zaobserwowane nieuzbrojonym okiem jeśli jego faza (ułamek średnicy tarczy Księżyca pokryty półcieniem) przewyższy ok. 0,7 – 0,8 (Sharonov 1952). Obserwacje zaćmień półcieniowych są użyteczne w badaniach rozkładu natężenia światła wewnątrz stożka cienia, który niesie informacje o wyższych warstwach atmosfery Ziemi. W okresie 100 lat mamy średnio około 89 zaćmień półcieniowych. Jeśli w rachunkach uwzględnimy zaćmienia półcieniowe to w roku musi wystąpić przynajmniej 4 zaćmienia: po dwa słoneczne i księżycowe. Maksymalna liczba pozostaje 7, z tym że mogą to być także 2 zaćmienia Słońca i 5 Księżyca lub 3 Słońca i 4 Księżyca (Polozova 1955).

Źródło: dr Kazimierz M. Borkowski ( Toruń — Katedra Radioastronomii UMK)

Twoje IP Moon